Η κιρσοκήλη είναι από τα συχνότερα ευρήματα στην ανδρολογία και συνδέεται άμεσα με τη γονιμότητα. Αφορά τη μόνιμη διάταση και ελίκωση των φλεβών του σπερματικού τόνου, κατάσταση που οδηγεί σε στάση αίματος στον όρχι και διαταραχή του φυσικού «μηχανισμού ψύξης» του. Η άνοδος της τοπικής θερμοκρασίας, η αύξηση του οξειδωτικού στρες και οι μικροκυκλοφοριακές αλλαγές εξηγούν γιατί η κιρσοκήλη αποτελεί σημαντικό παράγοντα ανδρικής υπογονιμότητας. Παρότι πολλοί άνδρες είναι ασυμπτωματικοί, η έγκαιρη αξιολόγηση και η στοχευμένη θεραπεία μπορούν να βελτιώσουν ουσιαστικά τις παραμέτρους του σπέρματος και τις πιθανότητες σύλληψης.

Τι ακριβώς είναι η κιρσοκήλη και γιατί εμφανίζεται κυρίως αριστερά

Φυσιολογικά, οι όρχεις διατηρούν θερμοκρασία χαμηλότερη από τη θερμοκρασία σώματος για να πραγματοποιείται απρόσκοπτα η σπερματογένεση. Το φλεβικό πλέγμα λειτουργεί σαν «εναλλάκτης θερμότητας», απομακρύνοντας το θερμό αίμα. Στην κιρσοκήλη, η ανεπάρκεια των βαλβίδων των σπερματικών φλεβών επιτρέπει παλινδρόμηση και λιμνάζον αίμα. Η ανατομική πορεία της αριστερής σπερματικής φλέβας, που καταλήγει κάθετα στη νεφρική φλέβα, ευνοεί την αύξηση πίεσης και εξηγεί γιατί η κιρσοκήλη είναι συχνότερη αριστερά. Όταν είναι αμφοτερόπλευρη, η επίδραση στη σπερματογένεση μπορεί να είναι εντονότερη.

Πώς η κιρσοκήλη επηρεάζει τη γονιμότητα

Η βλάβη δεν είναι απλώς «μηχανική». Η κιρσοκήλη αυξάνει τη θερμοκρασία του όσχεου κατά κλάσματα βαθμού που αρκούν για να διαταράξουν κρίσιμα στάδια ωρίμανσης των σπερματοζωαρίων. Παράλληλα, το οξειδωτικό στρες, μέσω ελευθέρων ριζών, προσβάλλει τις μεμβράνες και το DNA των σπερματοζωαρίων, αυξάνει τον κατακερματισμό του γενετικού υλικού και επιβαρύνει τη μορφολογία και την κινητικότητα. Το αποτέλεσμα αποτυπώνεται σε σπερμοδιαγράμματα με χαμηλότερη συγκέντρωση, μειωμένη προοδευτική κινητικότητα και αυξημένες δυσμορφίες. Σε επίπεδο ζεύγους αυτό σημαίνει μικρότερες πιθανότητες φυσικής σύλληψης, χαμηλότερη ποιότητα εμβρύων και ενίοτε αποτυχίες εμφύτευσης.

Κλινική εικόνα: όταν δεν πονά, πώς γίνεται αντιληπτή

Πολλοί άνδρες δεν αισθάνονται τίποτα. Η κιρσοκήλη ανακαλύπτεται συχνά τυχαία σε προληπτικό έλεγχο ή στο πλαίσιο διερεύνησης υπογονιμότητας. Όταν υπάρχουν συμπτώματα, κυριαρχεί ένα αίσθημα βάρους ή «τραβήγματος» στο όσχεο, πόνος που επιδεινώνεται με την ορθοστασία ή την άσκηση και υποχωρεί σε κατάκλιση, ενώ σε προχωρημένες περιπτώσεις ο άνδρας μπορεί να ψηλαφεί κάτι σαν «σακουλάκι με σκουλήκια». Μακροχρόνια, μπορεί να εμφανιστεί μείωση του όγκου του πάσχοντος όρχεως (ατροφία), ένδειξη λειτουργικής επιβάρυνσης.

Διάγνωση: από την ψηλάφηση στο Doppler

Η διάγνωση ξεκινά με προσεκτική κλινική εξέταση σε όρθια θέση και με δοκιμασία Valsalva, που «αποκαλύπτει» την παλινδρόμηση. Η κιρσοκήλη βαθμολογείται (I–III) με βάση την ευκολία ανίχνευσης. Ο υπερηχογραφικός έλεγχος οσχέου με Doppler επιβεβαιώνει τη διάταση φλεβών και μετρά την παλινδρόμηση. Στη διερεύνηση υπογονιμότητας, ζητείται σπερμοδιάγραμμα (ιδανικά επαναληπτικό), ενώ σε επιλεγμένες περιπτώσεις ελέγχεται ο κατακερματισμός DNA σπέρματος και οι βασικές ορμόνες (FSH, LH, τεστοστερόνη). Ο συνδυασμός κλινικής και υπερηχογραφικής εικόνας με εργαστηριακά ευρήματα οδηγεί σε τεκμηριωμένη απόφαση.

Πότε χρειάζεται θεραπεία και πότε αρκεί η παρακολούθηση

Δεν αντιμετωπίζονται όλες οι κιρσοκήλες με τον ίδιο τρόπο. Στους ασυμπτωματικούς άνδρες με φυσιολογικό σπερμοδιάγραμμα, μπορεί να προκριθεί παρακολούθηση με τακτική επανεξέταση. Θεραπεία προτείνεται συνήθως όταν συνυπάρχει υπογονιμότητα με παθολογικό σπέρμα, όταν υπάρχει πόνος που επιβαρύνει την καθημερινότητα, όταν παρατηρείται ατροφία όρχεως, ειδικά σε εφήβους, ή όταν καταγράφεται υψηλός κατακερματισμός DNA και ανεξήγητες αποτυχίες σε υποβοηθούμενη αναπαραγωγή. Σε αυτές τις περιπτώσεις, η διόρθωση της κιρσοκήλης έχει ισχυρό βιολογικό και κλινικό νόημα.

Θεραπευτικές επιλογές: τι ισχύει πραγματικά

·         Μικροχειρουργική υποβουβωνική κιρσοκηλεκτομή

Μέσα από μικρή τομή κάτω από τον βουβωνικό πόρο και με χρήση χειρουργικού μικροσκοπίου, ο χειρουργός απολινώνει εκλεκτικά τις παθολογικές φλέβες, προστατεύοντας την αρτηρία και τα λεμφαγγεία. Η τεχνική αυτή συνδυάζει πολύ χαμηλά ποσοστά υποτροπής με ελάχιστη πιθανότητα υδροκήλης και ταχεία ανάρρωση. Οι περισσότεροι ασθενείς επιστρέφουν σε ελαφρές δραστηριότητες μέσα σε λίγες ημέρες και σε πλήρη δραστηριότητα σε 2–4 εβδομάδες.

·         Διαδερμικός εμβολισμός/σκληροθεραπεία

Ελάχιστα επεμβατική ακτινολογική λύση. Μέσω φλεβικής προσπέλασης καθετηριάζεται η σπερματική φλέβα και γίνεται εμβολισμός με σπείρες ή/και έγχυση σκληρυντικής ουσίας. Πλεονεκτεί σε επιλεγμένες περιπτώσεις (π.χ. υποτροπή μετά από χειρουργείο ή όταν δεν επιθυμείται χειρουργική τομή), με ταχεία επάνοδο. Τα ποσοστά υποτροπής διαφέρουν ανά κέντρο εμπειρίας.

·         Λαπαροσκοπική απολίνωση

Επιτυγχάνει απολίνωση ενδοκοιλιακά, με καλό οπτική πεδίο. Έχει θέση σε επιλεγμένα περιστατικά, ιδιαίτερα σε αμφοτερόπλευρη κιρσοκήλη.

·         Συντηρητική διαχείριση

Δεν υπάρχει φαρμακευτική θεραπεία που «θεραπεύει» την κιρσοκήλη. Σε ήπιες μορφές χωρίς ένδειξη άμεσης παρέμβασης, συστήνονται απλά μέτρα για τα συμπτώματα: αποφυγή παρατεταμένης ορθοστασίας και βαριάς άρσης, υποστηρικτικό εσώρουχο, αντιμετώπιση τυχόν πόνου. Αντιοξειδωτικά συμπληρώματα μπορούν να υποστηρίξουν τις παραμέτρους του σπέρματος, αλλά δεν υποκαθιστούν τη διορθωτική θεραπεία όταν ενδείκνυται.

Τι να περιμένετε μετά τη διόρθωση

Η σπερματογένεση απαιτεί περίπου τρεις μήνες. Επομένως, η βελτίωση των εργαστηριακών δεικτών δεν εμφανίζεται αμέσως. Συνήθως επαναλαμβάνεται σπερμοδιάγραμμα στις 12 και στις 24 εβδομάδες, οπότε παρατηρείται άνοδος στη συγκέντρωση και την κινητικότητα και μείωση του κατακερματισμού DNA. Κλινικά, ο πόνος υποχωρεί γρήγορα, ενώ τα ποσοστά αυτόματης σύλληψης στο ζευγάρι βελτιώνονται τους επόμενους μήνες. Σε σενάρια υποβοηθούμενης αναπαραγωγής, η διόρθωση της κιρσοκήλης μπορεί να επιτρέψει λιγότερο επεμβατικές τεχνικές ή να αυξήσει τα ποσοστά επιτυχίας.

Πιθανοί κίνδυνοι και πώς ελαχιστοποιούνται

Καμία επέμβαση δεν είναι μηδενικού κινδύνου. Με σωστή τεχνική, οι επιπλοκές είναι σπάνιες και αφορούν συνήθως ήπιο αιμάτωμα, παροδικό άλγος ή επιφανειακή λοίμωξη τραύματος. Ειδικότερα, υδροκήλη και υποτροπή μειώνονται αισθητά με τη μικροχειρουργική και τη διατήρηση των λεμφαγγείων. Η εμπειρία του χειρουργού και η εξατομίκευση της μεθόδου είναι κρίσιμες για άριστο αποτέλεσμα.

Κιρσοκήλη στην εφηβεία: γιατί έχει σημασία ο έγκαιρος έλεγχος

Στους εφήβους, η κιρσοκήλη μπορεί να αναστείλει την ανάπτυξη του όρχεως. Η έγκαιρη αξιολόγηση με υπερηχογράφημα και η παρακολούθηση του όγκου των όρχεων καθοδηγούν την απόφαση. Όταν τεκμηριώνεται ασυμμετρία ή συμπτώματα, η διόρθωση προστατεύει τη μελλοντική γονιμότητα, με εξαιρετικά αποτελέσματα και χαμηλά ποσοστά υποτροπής.

Παίζει ρόλο ο τρόπος ζωής;

Ο τρόπος ζωής δεν προκαλεί κιρσοκήλη, μπορεί όμως να επηρεάσει συμπτώματα και οξειδωτικό φορτίο. Η διατήρηση φυσιολογικού βάρους, η διακοπή του καπνίσματος, η μετρημένη άσκηση, η αποφυγή παρατεταμένης θερμικής έκθεσης (πολύ ζεστά λουτρά, σάουνα) και μια διατροφή πλούσια σε αντιοξειδωτικά υποστηρίζουν το αναπαραγωγικό προφίλ. Αυτές οι παρεμβάσεις λειτουργούν συμπληρωματικά, όχι ως υποκατάστατο της ενδεδειγμένης θεραπείας.

Η κιρσοκήλη είναι συχνή, συχνά αθόρυβη, αλλά κλινικά σημαντική αιτία ανδρικής υπογονιμότητας. Προκαλεί βιολογικές μεταβολές που αποδυναμώνουν την ποιότητα του σπέρματος, όμως είναι αντιμετωπίσιμη. Η στοχευμένη διάγνωση, η σωστή επιλογή θεραπείας και η ρεαλιστική προσδοκία για το χρονοδιάγραμμα βελτίωσης προσφέρουν ουσιαστικό όφελος στο ζευγάρι. Αν υπάρχει υποψία ή επιβεβαιωμένη κιρσοκήλη, η συμβουλή ενός εξειδικευμένου χειρουργού ουρολόγου είναι σημαντική για ασφαλή, αποτελεσματική και εξατομικευμένη αντιμετώπιση.